Η στάση των μουσουλμάνων
Οι λόγοι που οδηγούν τους μουσουλμάνους στη φυγή από την ύπαιθρο και στη μετανάστευση εκτός Κρήτης είναι ποικίλοι. Κάποιοι απ' αυτούς φοβούνται πράξεις αντεκδίκησης από τους χριστιανούς σε προσωπικό επίπεδο. Κάποιων άλλων οι περιουσίες έχουν υποστεί τόσο εκτεταμένες καταστροφές, ώστε να είναι αδύνατη η επιστροφή. Σε ορισμένες περιπτώσεις η ίδια η οθωμανική πολιτική παροτρύνει τους μουσουλμάνους να φύγουν από το νησί. Ο κύριος, όμως, λόγος αυτής της μαζικής εξόδου αποδίδεται συχνά στην αδυναμία τους να συμβιβαστούν με την ιδέα της κυριαρχίας του χριστιανικού στοιχείου:

«Θα έπρεπε να έχει ζήσει κανείς, όπως εγώ, 20 χρόνια ανάμεσα σε μουσουλμάνους, για να ξέρει πόσο ζωντανό είναι στις καρδιές των περισσότερων το αίσθημα της κυριαρχίας. Τότε μόνο θα καταλάβαινε, γιατί προτιμούν να υποστούν τα μεγαλύτερα δεινά, την απώλεια της περιουσίας, την εξορία, ακόμη και το θάνατο, για να μην υποταγούν σ' ένα χριστιανό άρχοντα και να αναγνωρίσουν την εξουσία του».

(Π. Ντρουέν, P. Drouin, Γραμματέας Γαλλικού Προξενείου, Μανόλη Πεπονάκη, Η τουρκοκρητική ματανάστευση του 1897/1899, Η τελευταία φάση του Κρητικού Ζητήματος, Ε.Κ.Ι.Μ. 2001, σελ. 133)

1898  |  1899  |  1900  |  1902  |  1905  |  1906  |  1908  |  1909  |  1910  |  1911  |  1912  |  1913
Μουσουλμάνος του Ηρακλείου (R. Behaeddin, Mert Rüstem, Ηράκλειο, Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, © Ε.Κ.Ι.Μ.)
Εκκλησία που έχει μετατραπεί σε καφενείο, 1900 - 1905 (Τζ. Τζερόλα, Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη)
1898
1899
1899
1900
1902
1905
1906
1906
1908
1908
1909
1909
1910
1911
1912
1913