Ο αιώνας των επαναστάσεων
Η αφύπνιση της εθνικής συνείδησης των λαών από τα τέλη του 18ου αιώνα κλονίζει ανεπανόρθωτα τις ευαίσθητες ισορροπίες στο πολυεθνικό οθωμανικό κράτος. Η πρώτη επανάσταση που στοχεύει στην αποτίναξη της τουρκικής κυριαρχίας ξεσπά στο νησί το 1770, αλλά καταπνίγεται σχετικά εύκολα. Το επόμενο επαναστατικό κίνημα είναι η μεγάλη ελληνική επανάσταση του 1821, στην οποία οι Κρητικοί συμμετέχουν δυναμικά, χωρίς όμως να επιτευχθεί ο στόχος της απελευθέρωσης. Η ίδρυση, όμως, του ελληνικού κράτους το 1830 καθορίζει τους νέους στόχους των χριστιανών κατοίκων του νησιού.

Με το σύνθημα «Ένωση ή Θάνατος» ξεσπούν στη διάρκεια του 19ου αιώνα απανωτά επαναστατικά κινήματα στο νησί, με σπουδαιότερο τη μεγάλη Κρητική Επανάσταση του 1866. Μολονότι η κύρια επιδίωξη των επαναστατών, η ένωση δηλαδή με την Ελλάδα, δεν επιτυγχάνεται, η οθωμανική εξουσία υποχρεώνεται συχνά σε παραχωρήσεις και μεταρρυθμίσεις που βελτιώνουν τη θέση του χριστιανικού πληθυσμού.

Σημαντικό ρόλο για την υπόθεση της Κρήτης διαδραματίζουν αυτόν τον αιώνα οι ευρωπαϊκές χώρες, και ιδιαίτερα η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία. Συχνά αναμιγνύονται παρασκηνιακά και υπαγορεύουν, βάσει των συμφερόντων τους, τις εξελίξεις στο νησί, καθώς το ελληνικό κράτος δεν είναι αρκετά ισχυρό να παρέμβει και οι Κρήτες δεν μπορούν να επιβάλλουν δια των όπλων την επιθυμητή γι' αυτούς λύση. Ειδικά στην τελευταία επανάσταση του 1897, η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων είναι καθοριστική, καθώς επιβάλλουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία την προσωρινή λύση της Αυτονομίας.

1669  |  1671  |  1681  |  1691  |  1692  |  1715  |  1735  |  1770  |  1771  |  1780  |  1810  |  1812  |  1821  |  1822  |  1823  |  1824  |  1825  |  1828  |  1830  |  1831  |  1833  |  1840  |  1841  |  1850  |  1856  |  1858  |  1862  |  1866  |  1868  |  1869  |  1875  |  1878  |  1881  |  1889  |  1895  |  1897  |  1898
Ο κρητικός επαναστάτης Ιερώνυμος Ιερωνυμίδης από το Μαλεβίζι, 1897 - 1898
Μιχ. Τσουδερός, πρόεδρος της επαναστατικής συνελεύσεως του 1867
Παράταξη αγγλικών στρατευμάτων στη σημερινή πλατεία Ελευθερίας για τον εορτασμό των γενεθλίων του Βασιλιά της Αγγλίας
Ιωάννης Βλάχος ή Δασκαλογιάννης (1722-1771)
Εμμανουήλ Καζάνης, οπλαρχηγός Λασιθίου στην επανάσταση του 1821 (Ηράκλειο, Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, © Ε.Κ.Ι.Μ.)
1669
1669
1669
1671
1681
1691
1692
1715
1735
1735
1770
1771
1780
1810
1810
1812
1821
1821
1822
1822
1823
1824
1825
1828
1830
1831
1833
1840
1841
1850
1856
1858
1858
1862
1862
1866
1866
1868
1869
1875
1878
1878
1881
1889
1895
1895
1897
1897
1898
1898
1898